बालेन शाह प्रधानमन्त्री: जेन-जी आन्दोलनदेखि नयाँ सरकारसम्म नेपाल कसरी पुग्यो

बालेन्द्र (बालेन) शाहले २०८२ चैत १३ (२७ मार्च २०२६) मा नेपालको प्रधानमन्त्रीको शपथ लिएका छन्। छ महिनाभन्दा केही बढी समयमा नेपाल सडकको हिंसात्मक आन्दोलनबाट दशकौँयताकै ठूलो एकल-दलीय निर्वाचन जितसम्म पुग्यो। के भयो, क्रमैसँग, हरेक तथ्यको स्रोतसहित यहाँ छ।

#घटनाक्रम एक नजरमा

#सुरुआत: जेन-जी आन्दोलन

सरकारले २६ सामाजिक सञ्जाल बन्द गरेपछि सन् २०२५ सेप्टेम्बर ८ मा आन्दोलन सुरु भयो। यो छिट्टै भ्रष्टाचार र पुराना राजनीतिक नेतृत्वविरुद्धको व्यापक विद्रोहमा बदलियो, जसको नेतृत्व मुख्यतः युवाले गरे। रोयटर्सले रिपोर्ट गरेको र विकिपिडियाको निर्वाचनसम्बन्धी लेख मा उल्लेखित तथ्यांकअनुसार आन्दोलनमा कम्तीमा ७६ जनाको मृत्यु भयो र हजारौँ घाइते भए। प्रधानमन्त्री ओलीले सेप्टेम्बर ९ मा राजीनामा दिए।

सेप्टेम्बर १२ मा राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेलले प्रतिनिधिसभा विघटन गरी पूर्वप्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्की लाई अन्तरिम प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे, र निर्वाचन ५ मार्च २०२६ मा तोकियो।

#मार्च २०२६ को निर्वाचन

करिब ५९ प्रतिशत मतदाता ले मतदान गरे। पूर्वकाठमाडौँ मेयर बालेन शाहलाई प्रधानमन्त्रीको उम्मेदवार बनाएको रास्वपाले भारी जित हासिल गर्‍यो:

बहुमतका लागि १३८ सिट चाहिन्छ। सन् १९९९ यता एउटै दलले एक्लै बहुमत ल्याएको यो पहिलो पटक हो, र समानुपातिकतर्फ रास्वपाको ४७.८ प्रतिशत मत सन् २००८ मा यो प्रणाली सुरु भएयताकै सबैभन्दा धेरै हो। नेपाली कांग्रेस र नेकपा (एमाले) दुवैको यो अहिलेसम्मकै कमजोर नतिजा हो (विकिपिडिया, रोयटर्स, अल जजिरा र द गार्जियनलाई उद्धृत गर्दै)।

सबैभन्दा चर्चित प्रतिस्पर्धामा शाह स्वयं ओलीविरुद्ध झापा-५ बाट उठे र जिते। चार पटकका प्रधानमन्त्री ओलीले आफ्नो सिट गुमाए (द हितवाद)।

#बालेन शाह को हुन्?

• जन्म: सन् १९९० अप्रिल २७, काठमाडौँ।
• शिक्षा: हिमालयन ह्वाइटहाउस इन्टरनेसनल कलेजबाट सिभिल इन्जिनियरिङमा स्नातक, र सन् २०१८ मा भारतको बेंगलुरुस्थित एनआईटीटीईबाट स्ट्रक्चरल इन्जिनियरिङमा स्नातकोत्तर।
• राजनीतिअघि: नेपाली अन्डरग्राउन्ड हिप-हपका र्‍यापर र स्ट्रक्चरल इन्जिनियर।
• काठमाडौँका मेयर, सन् २०२२: स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा निर्वाचित, यो पद सम्हाल्ने पहिलो स्वतन्त्र।
• पार्टी: सन् २०२५ डिसेम्बरको अन्त्यतिर औपचारिक रूपमा रास्वपामा प्रवेश, र मार्च २०२६ को निर्वाचनमा पार्टीको नेतृत्व (विकिपिडिया)।

#प्रधानमन्त्री बालेन शाह

स्ट्रक्चरल इन्जिनियर र पूर्वर्‍यापर शाह सन् २०२२ मा स्वतन्त्र उम्मेदवारका रूपमा काठमाडौँको मेयर बनेका थिए। राष्ट्रपति पौडेलले संविधानको धारा ७६(१) बमोजिम उनलाई प्रधानमन्त्री नियुक्त गरे। ३५ वर्षीय शाहलाई दशकौँयताकै सबैभन्दा कम उमेरका र मधेस बाट बनेका पहिलो प्रधानमन्त्री भनिएको छ (एससीएमपी; आउटलुक इन्डिया)। हार्वर्डमा पढेका अर्थशास्त्री स्वर्णिम वाग्ले अर्थमन्त्री बनेका छन्।

#किन महत्त्वपूर्ण छ

यो नतिजा दशकौँदेखि नेपाल चलाउँदै आएका दलहरूविरुद्धको स्पष्ट मत हो। एक्लो बहुमत भएकाले रास्वपाले गठबन्धनका साझेदारलाई दोष दिन पाउँदैन। अब परीक्षा यही हो: छिटो सुधारले रोजगारी, महँगी र सेवामा दिगो परिवर्तन ल्याउँछ कि ल्याउँदैन, जुन मुद्दाले युवालाई सडकमा ल्याएका थिए।

#कार्यकालका पहिलो सात महिना

• सुधार एजेन्डा: सरकारले १०० बुँदे सुशासन सुधार एजेन्डा ल्यायो र मन्त्रालयको संख्या घटायो (ट्रिब्युन इन्डिया)।
• मिश्रित मूल्याङ्कन: समर्थकहरूले कामको गति र भ्रष्टाचारविरुद्धको कडा अडानको प्रशंसा गरे; सार्वजनिक खरिद अनुगमन कार्यालयका अनुसार २७ मार्चयता १२० फर्म कालोसूचीमा परेका छन् (नेपाल न्युज, ३० अक्टोबर २०२६)। आलोचकहरूले पहिलो महिनामै दुई मन्त्रीको राजीनामा, काठमाडौँ उपत्यकामा नदी किनारका बस्ती हटाउने विवादित अभियान र सञ्चारमाध्यमसँग विरलै बोल्ने प्रधानमन्त्रीतर्फ औँल्याए (द अन्नपूर्ण एक्सप्रेस; गल्फ टाइम्स, १०० दिन)।
• प्रेस स्वतन्त्रता: अक्टोबरको अन्त्यमा प्रहरी केही न्युजरुममा पुगेर प्रहरी प्रमुखबारेको समाचारसहित विभिन्न समाचारका विषयमा पत्रकारलाई सोधपुछका लागि लगेपछि पत्रकारका संगठनले विरोध गरे (अनलाइनखबर)।
• अदालत: रास्वपाका सांसदहरूले न्यायाधीशको गलत आचरणसम्बन्धी संविधानको धारा १०१ उद्धृत गर्दै महाअभियोग सिफारिस समिति गठन गर्न सिफारिस गरेका छन् (नेपाल न्युज, १ नोभेम्बर २०२६)।
• अर्थतन्त्र: सार्वजनिक ऋण रु. ३ ट्रिलियन (३० खर्ब) नाघेको छ, र राष्ट्रसंघले नेपाललाई अतिकम विकसित देशबाट स्तरोन्नति हुन २४ नोभेम्बर २०२९ सम्मको समय दिएको छ (नेपाल न्युज, ३० अक्टोबर २०२६)।

#बारम्बार सोधिने प्रश्न

गल्ती भेट्नुभयो? जानकारी दिनुहोस्।

स्रोत: विकिपिडिया · एससीएमपी · आउटलुक इन्डिया · द हितवाद · ट्रिब्युन इन्डिया · द अन्नपूर्ण एक्सप्रेस · गल्फ टाइम्स · नेपाल न्युज